Дөрөҫлөктән ситләшмәйек
29 июля 2015 йыл | Йәмғиәт

Уҡыусыларға М.Ғафури ижадын өйрәтеү барышында күп кенә сығанаҡтарға мөрәжәғәт итеп әҙерләнергә тура килә һәм шул саҡта М.Ғафуриҙың сығышы буйынса әле һаман да бер төплө фекергә килеү күҙәтелмәгәнлегенә инанаһың.
Мәҫәлән, Ғ.Ҡунафин «М.Ғафури тормошоноң билдәһеҙ биттәре» («Башҡортостан» № 6,7,8 (15,18,19 ғинуар 2011 йыл) мәҡәләһендә «Әлеге көндә Ғәбделмәжиттең ата-олатайҙары Еҙем-Ҡаран ауылына нигеҙ һалыуҙа туранан-тура ҡатнашмаған тигән ҡараш та йәшәй. Өлкән быуын кешеләренең хәтерләүҙәренә ҡарағанда, уның ҡарт олатаһы Еҙем-Ҡаранға, төбәктең үҙенә күрә алға киткән бер төйәгенә, Еҙем буйындағы бәләкәй генә күрше башҡорт ауылы Таштамаҡтан (хәҙерге Ғафури районы Абдулла ауылынан) күсеп килгән булырға тейеш...»
(Ошо уҡ юлдар «…К народу обращаю взгляд», (Уфа, 2005. 28-29-сы биттәрҙә лә килтерелә).
Артабан автор, «Ә бына ошо райондың «Табын» (2005, 24 август) гәзитендә М.Ғафуриҙың тыуыуына 125 йыл тулыу уңайы менән М.Дәүләтшина яҙған мәҡәләлә Таштамаҡ (Абдулла) ауылының 20 быуаттың 20-се йылдарында ғына барлыҡҡа килгән тигән фекер үткәрелә. Әҙәбиәт белгесе Ғ.Рамазанов иһә шағирҙың исем–шәрифен шулай уҡ хәҙерге Ғафури районына ҡараған башҡорт ауылы Баҙыҡ (халыҡ телендә Бажыҡ) менән бәйләй.
Әйткәндәй, М.Ғафуриҙың энеһе Әҡсән Әбделмәнов үткән быуаттың 30-40-сы йылдарында Еҙем-Ҡарандан бер ҙә Баҙыҡҡа түгел, ә ата-олатайҙары,  табындар төйәк иткән Абдулла (Таштамаҡ) ауылына күсеп төйәкләнә», - тип яҙа.
Шул уҡ авторҙың «Ватандаш» (2005, №8,161-се бит) -«Творчество, прошедшее испытание временем» мәҡәләһендә һәм «Башкирская литература 19 - начала 20 вв.( РИО БашГУ, Нефтекамск, 2006) тигән хеҙмәтенең «М.Ғафури» бүлегендә «Дедушка Нургани Габдельман (Абдельман- родственники М.Гафури и в настоящее время носят фамилию Абдельманов) со своим сыном Габдульгафуром переехал в Зилим-Караново из деревни Таштамак нынешного Гафурийского района. От Габдулгафура и родился будущий халфа Нургани»,-тиелә. (1750-1817 йылдарҙа йәшәгән Ғәбделмән, 1784-1884 йылдарҙа йәшәгән Ғәбделғәфүрҙәр 1924 йылда ғына барлыҡҡа килгән Абдулла (Таштамаҡ) ауылынан нисек Еҙем-Ҡаранға күсте икән???
Ошо уҡ хата авторҙың «Культура Башкортостана и башкирская литература 19 – начала 20 века » (Уфа, 2006) тигән китабында ла ҡабатлана.
Тағы ла монографияла: «Но вскоре 13-летнего подростка постигает большое горе: внезапно заболев, умирает отец, а затем – мать», - тиелһә, икенсеһендә «11-летнего подростка», -тип яҙыла.
«Замандарҙың рухи балҡышы»- (Өфө, 2006) тигән китаптың 195-се битендә лә шул уҡ тәүге версия үткәрелә. 196- сы биттә: «Ғүмер юлы Абдулла (Таштамаҡ) һәм Еҙем-Ҡаран ауылдары менән бәйле булған Ғәбделмән улдарының береһе Ғәбделғәфүр ғаиләһендә Мәжиттең атаһы, буласаҡ ауыл хәлфәһе Нурғәни яҡты донъяға килгән».
Әгәр автор аҙ ғына тарихҡа күҙ һалһа, бындай буталсыҡтарға тарымаҫ ине, сөнки Абдулла ауылына (Таштамаҡ) 20-се быуаттың 30-сы йылдарында, дөрөҫөрәге 1924 йылда нигеҙ һалына.
Ошо урында был ауылға нигеҙ һалыусы, үҙе яҙғанса Ғәбделмәнов Абдулла Ғәбделнафиҡ улының төҙөгән шәжәрәһенең уң яғына (яҙыу нисек яҙылған, шулай күсереп алынды):
«Габделман Стәрлетамак оязе Калсер Табын волосты (хәзерге Красноусольск - сонгы вакытта Гафури районы) Бажык авылында туып үскэн һэм гилме муллалык дэрежэсенә житкэс шул ук волостның Жилим-Каран авылы халыкларынын карары белэн Жилим-Каран авылына муллалыкка кабул ителгэч 1774-нче елларда Жилим- Каранга кучеп килэ, һэм 7 (1816 йыл) рэуездә бер жанга жир ала. Анын Габделхалик, Габделгафар һэм Локман исемле оч улы була.
Үзе улгэнэн сон жир мирас буенча балаларына кала, ә уртансы улы Габделгафар 1800-нчы елларда шул ук авылда муллалыкка указ ала. Шуннан сон 10 рэуездэ оч туганнарда пайга кертелэлэр һэм бу нэсел халыклары мэнгелеккә жирдән файдалану хокукы алалар. Габделгафар мулла картайгач, аны да узенен уртансы улы алмаштыра. Габделгани мулла булып торган вакытта атасы Габделгафар 1884-нчы елда, нэкь 100 яшендэ вафат була.
Сонгы вакытта Жилим Каран авылынын төп халыклары Максютовларнын өстенлеге сөргэн елларда - 1887 елда Габделгани улгэч, бу нэсел халыклары читлэтелә башлыйлар һэм 1891 елда бөтенлэйгэ жирдэн мэхрум ителэлэр.
1917 елда – Бөек Октябрь Социалистик революциясе башлангач, мин Жилим Каран авылы шурасында эшли башладым һэм 1924 елгача анда эш башкаручы һэм рэис вазифаларын утэп килдем. Үземнен эш дэверендэ яна хөкүмэтнен жир турындагы декретлары белэн таныштым. 33 ел буена жирсез газап чиккэн һэм «жирсез этэмбай», «килмешэк» кушаматларын кутэргэн Габделмановлар семьясына жир юллап алу бурычын уз алдыма куйдым һэм мин ана ирештем.
1923 елнын көзендә Жилем Каран авылыннан 6-8 км төн яктарак Жилим елгасы буйларыннан зур булмаган кулэмдә жир кистереп алдым һэм 1924 елнын язында Таштамак куле буена 30-лап хужалык, бер кечкенэ авыл булып кусеп утырдык. Энэ шул авылга инде юллап алучынын хөрмэтенә Абдулла авылы дип исем бирелде, яки анын утырышына карап жирле халыклар бу авылны Таштамак дип атап йөретэлэр.
Татар-башкорт халкынын куренек-ле эшлеклесе, башкорт сэнгэтенә нигез салучы, Башкорт халык шагыйре Мажит Гафури Габделмановлар семьясыннан усып чыкты.
Ижад итучы: Габделманов Абдулла Габделнафик улы.
Тозуче: Габделманов Ягфар Абдулла улы
1947 ел»
- тип ҡуйылған.
Был шәжәрәнең төп нөсхәһе Абдулла ауылында йәшәүсе уҡытыусы Хәлисә Йәүҙәт ҡыҙы Әбделмәнова  ла (Әбделмәновтарҙың бүләсәре) һәм күсермәләре туғандарының һәр береһендә тип әйтерлек һаҡлана. Ҡайһы берәүҙәр М.Ғафури тураһында яҙғанда уның туғандары барлығын да белмәгәндер күрәһең. Ваҡытында, Ғ.Рамазанов китаптарына материал туплағанда Еҙем-Ҡаран һәм Абдулла ауылында Әҡсән бабайҙа 2 тапҡыр булды, миңә уны оҙатып йөрөргә тура килде. Шул ваҡытта Әҡсән бабай үҙенең Еҙем-Ҡарандан Абдулла ауылына тик 1928 йылда ғына күсеп китеүен бәйән иткән ине.
Минең белеүемсә, Әҡсән Әбделмәнов колхоз осорон бик ауыр кисерҙе, сөнки ялғанды яратманы, йәшерен рәүештә булһа ла муллалыҡ менән дә шөғөлләнде. Мин ғаилә ҡорғанда беҙҙе яңы тормошҡа фатиха биреп, никах уҡыны. Уның һөйләгәндәрен «Шағирҙы яҡшы беләбеҙме?» («Башҡортостан», 2000, 20 июль) һәм «Тарихи дөрөҫлөктө тергеҙәйек» («Ағиҙел» 10. 2003 йыл) мәҡәләләрендә яҙып сыҡҡан инем инде. Ҡайһы берәүҙәр был мәҡәләләрҙә яҙылғандарҙы, факттарҙы бик оҫта файҙаландылар.
Миҙхәт Хәлилов,
уҡытыусы-ветеран.
Еҙем-Ҡаран ауылы.